siirimizin ilk baslangici ve adimlari sayilan xoyrat, xoryat, qoryat ve quryat , duygu ve düsünceyi üzgün ve mutlu yollarla dile getiren yedi heceli ve dört ya da, daha fazla misralarla kurulan bir ölmez halk siir türüdür.
böylece diye biliriz ki, çogu türkmen sairleri xoyratla edebiyat hayatina baslamistir.çünkü xoyrat edebiyatimi- zin temeli ve kimligi sayilir, özeeliklede biz türmnelerin.
xoyrat kendine özgü usulu ve müzigi olan heyecan dolu niteliginden baska, insanda mertlik hevesi uyandiran, sevda, gurbet, üzüntü, hasret, çile çekmek, yurt sevgisi , ask, sevgiliye ve özgürlüge kavusmak duygularini içeren ve dile getiren ölmeyen içli sözcüklerdir. xoyrat bizim irak türkmen edebiyatinda çok genis bir yer tutan yüksek sanat anlayisiyla birlikte ince duygulari yansitan bir tür sifahi halk edebiyatidir.
xoyrat erbilde ve kerkük`te bulundugu gibi irak`in tüm türkmen yörelerinde de, bulunmaktadir. irak türkmen sairlerinin tümünün degilsede ama çoxunun xoyratla siire basladigini söylemek bir gerçegi oldugu gibi saptamaktir.

bir cinasin
gönderdin bir cin assin
düya malina wermem
xoryatin bir cinasin.

xaste gördü
doxtorda xaste gördü
siirler boynun büktü
xoryati xaste gördü.

uzun yillar boyunca irak`ta hoyrat ile çalismalarini sür-düren taninmis arastirmaci sayin ata terzibasi`nin ortaya attigi "kerkük hoyratlari" çok kiymetli bir yapit olarak,
türkmen halk edebiyati alaninda görkemli yerini tutabil-mistir. bu yapitta hoyrat sözcügünün tarihine deginmekten baska kimi degerli incelemeleri de kapsamistir. arastirmacinin yazdigi bu güzel yapit, halki kaynak alaip halkin agzindan incileri toplayarak, yitimden kurtarabil-mistir.

baga duvar, bag almadan,
çekipler baga duvar. doluptu bag almadan,
bag var bir güle hasret, sineme bir ox degdi,
üstünde bag adi var. o , yara sagalmadan.

bag almasi, bagda dara,
yesildi bag almasi. aç zilfiv bagda dara.
yaraladiv vur öldür, bilbili gül xatriyçin,
çetindi sagalmasi. çekipler bagda dara.

irak`in taninmis dilci ve bilgini tevfik vehbi "altin köprü" baslikli yazdigi arapça bir incelemesinde, "koryat" sözcü-günü su sekilde açiklamistir:
"koryat" sözcügü uygur`cadir."kur" sözcügü baska türk lehçelerinde "hur" anlamindadir.farsça`da ise, "har"dir. bati türkçesinde "hor" anlaminda geçiyor.
tovfik vehbi, bu sözcügün ayni zamanda kerkük`te bulunan "korya" semtiyle ilgisi oldugu kanisinda bulundugunu söylüyor ve "korya" ile siirin dörtlük biçiminde yazildigini ve ona "hor" denildigini de, söylüyor.

fahrettin kerzioglu, "halk edebiyati deyimlerimiz" baslikli yazisinda bu tür siirin "xuravil" oldugunu bildiriyor.

1 - oyanmadayam,                           2-      o yanisen,
     yatip o,yanmadayam                             gezisen o yani sen   
     gevlime bir od saldiw,                            qorxuram nefes alim,
     hele o yanmadayam.                             diskinip oyanisen.

3 - o xan yara                               4 -   merde merdi
      pay oldu o, xan yara                        yaxlastir merde merdi
     gewlimi al mendilde                          dünya onda dünyaydi
     gönderdim o xan yara.                      mert sütün merd emerdi.

kerizoglu horyatin en çok yedi heceli oldugunu ve dogu anadolu ile azerbaycan dolaylarinda "bayatilar" adi ile tanindigini belirtiyor.

öte yandan 1604-1617 yillari arasinda yazildigi anlasilan ve son zamanlarda remzi akyürek tarafindan taranan "cami ul-faris" lügat kitabinda "horyat"in farsça "düjhim" anlamina geldigi saptaniyor.

dr.faruk sümer, horyat sözcügünün, 14`üncü yüzyilda mogol boylarindan olan ve irak`ta yerlesen "oyrat" boyunun adindan alindigini yaziyor.

taninmis türk dilcisi semsettin sami `kamusi-türki``sinde horyat sözünün "köylü, kaba,eli hiçbir seye yakismayan ve bir seyi güzel muhafaza etmeyi bilmeyen" anlamina geldigini belirtiyor. ayrica semseddin sami, osmanli lehçesinde, "horyat ve hoyrat"`in kaba ve terbiyesiz karsiligi kullandigini, rumca`da köylu anlamina geldigini gösteriyor.

hoyrat edebiyatimizda zengin bir siir türü sayilmaktadir:


sahar sabbah vaxt oldu ,           sahardi intizarda,
sinem yere taxt oldu.               xonca güller kizardi,
bayna horuzum bayna,              men sevdim yar apardi,
yar gelene vaxt oldu.               bu ne güzel bazardi.

agladim aglayannan,               aglaram aglar kimin,
yarasin baglayannan,               derdim var daglar kimin,
zaman meni dost etti,              Içerden yaraliyam,
üregim daglayannan.               gezerem saglar kimin.


türkiy`nin etnografya müzesi müdürü dr.hamit zübeyir, "edebiyat" dergisinin –mayis-1952 tarihli sayisinin 73`üncü sayfasinda taninmis dilci radolf`un dört ciltlik türk lehçeleri lügatine dayanarak, "xoyrat"`in türkçe bir kelime oldugunu yaziyor.bu eserde "hoyrat" ve "xoryat" sözlerinin köylu ve kaba anlamina geldigini açiklayarak, yunanca "horyats"dan geldigini gösteriyor.

vehbi askun, türk dili dergisinde yayinladigi bir yazida, xoryat sözcügünün halk arasinda çirkinin huyu, kötünün de sifati oldugunu yaziyor.

kilisli muallim rifat bu sözcükle ilgili bir eserinde söyle diyor:
"xoyrat, kaba, nadan, duygusuz,güzellikten cilve eden, nadan, anlamaz ve odun gibi herif demektir".bazen de"xoryat denilir, bu da, kilis dolaylarinda halkça bilinen "kayabasi" gibi bir türlü ezgi vardir, buna da "horyat" denir. manilerin birinde "xoyrat" sözcügü böyle geçiyor:

geline bak geline, ,
kina yakmis eline,
gelinin ince beli,
düsmüs hoyrat koluna.


burada xoyrat serhos anlaminda gelen bir terimdir.xoryatin bu anlamda türkler arasinda eskiden beri kullanilan bir sözcük halinde yasadigini görmekteyiz. nitekim eski türk edebiyati örneklerinden sayilan dede korkut hikayelerinin bir nüshasinda ``xoyrat", fatikan nüshasinda da ``xoryat`` biçiminde geçmistir.
701 hicri yilinda hoca mesut gülsehri`nin farsça`dan tercüme ettigi suheylu – nubahar adli manzum hikayede xoryat sözcügü ayni manada asagidaki beytlerde geçmistir:

kizey dügün andan bilerler gülü
kim eglenmemis xoryat eli
* * *
ogul atadan geçse xoryat olur
anasin ogul demegil yad olur.

xoyrat sözcügünün hep yukaridaki anlamlarda kullanilisina atalar sözünde de rastlamaktayiz, nitekim çingene dügünü xoryat dernegi davulsuz olmaz sözü meshurdur.

eski osmanli tarihçilerinden asik pasa zade , bu sözcügü kitabinin bir yerinde,"karadan, kirdan ve denizden yürüyüs edip kafirin horyadini kirdilar" biçiminde kullanmistir.

bizce `` xoyrat `` sözcügü baska sözcükler gibi dilin bir gereksinmesi olarak türemistir. bu nedenle de hoyrat sözcügü türkçe bir asil addir.her halde önceleri hamaset ve kabadayilik anlamini canlandiran bir terim vesilesi olarak belirlenmistir.
bugünkü anlamda ise, irak türkmenleri arasinda açikladi-gimiz gibi, halk edebiyatinin ve halk müziginin sekil, konu, ve ses kaliplari bakimindan gösterdigi örneklere göre bir çesit ezgili dörlüge sonradan verilmis bir ad olarak saptanilmistir. ayrica hoyrat çalismalari ile ilgili degerli edebiyatçi a.latif benderoglu "irak türkman edebiyati yolunda bir adim", ve "devrimci irak`ta türkmanlar-tarihleri ,dilleri ve edebiyatlari"- kitaplarinda bir de edebiyatçi Ibrahim dakuki " irak türkmenleri- dilleri, tarihleri ve edebiyalari `` adli kitabinda hoyrat hakkinda genis bilgiler ve açiklamalar sunmuslardir.

hoyrat, bizin halk edebiyatinin en güzel örnegi sayilan paha biçilmez incilerdir.hoyrat gayet güzel sözcüklerle büyük bir olayi anlatan, insana ibret veren, insani düsüncelere salan derin anlamli ögütlerdir.hoyrat, sevgi, sevinç, aci, üzüntü, erdemlik, yigitlik,ahlak felsefelerini içeren canli sözlerdir. türkmenler bunlari her türlü münasebetlerde terennüm ederek özel bir makam ezgisiyle okurlar.
hoyrat, irak türkmenlerinin yasam deneylerini içeren dokunakli sözler olmaktan baska, kimligimizin simgesidir.

son olarak `` xoyrat `` sözcügünün menseine gelince türk yazar ve tarihçileri, bu sözün sertlik, daha fazla büyüklenme, kötü ve kaba anlam tasidigi üzerinde anlasmislardir.

kaynaklar :

1/ kerkük hoyratlari / ata terzibasi.
2/ horyatlarim / osman mazlum.
3/ cami ul- faris/ remzi akyürek.
4/ dede korkut hikayeleri.
5/irak türkman edebiyati yolunda bir adim .
a.latif benderoglu-1962
6/devrimci irak`ta türkmanlar.
benderoglu-/1972
7/irak türkmenleri/Ibrahim dakuki

Eseri Paşlayın
  • gplus
  • pinterest

Yazar / Şair Hakkında

icli / Esat Shakir Erbil

1951 - HAYATI Adım (Esat Şakir Emin) tanılmışım (Esat Erbil) , ülkem İrak- 1951 yılında Erbil şehrinin, yüksek Kale mahallesinin, Tekiye küçesinde dünyaya gözüm açmışım. İlk, orta ve lise okullarını Erbilde bitirdikten sonra 1972-1973 öğretin yı... » devamını okumak için tıklayın

Esere yazılmış yorumlar

  1. edebiyat.biz.tr
    28 Şubat 2020, Cuma 14:00:04

    Xoryat Türkmen Kimligimizdir başlıklı esere henüz yorum yazılmamış, ilk yorumu siz yazmak ister misiniz ?

Esere Yorum Ekleyin